DEHB, yani dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, çocuklarda ve yetişkinlerde nasıl görünür? Belirtiler, yaygın yanlış inanışlar, tanı ve destek yolları.
Danışma odamda sık karşılaştığım tablolardan biri şu: Bir anne, çocuğunun karnesini masaya koyuyor ve gözleri dolarak “Zeki bir çocuk, öğretmenleri de öyle söylüyor ama bir türlü oturup dersini yapamıyor, sürekli dalıp gidiyor” diyor. Bir başka gün, kırklı yaşlarında, kariyerinde başarılı bir danışan karşımda oturuyor ve “Toplantıların ortasında zihnim başka yerlere kaçıyor, faturaları son güne bırakıyorum, evdeki dağınıklıkla baş edemiyorum. Herkes bunu benim bir karakter zaafım sanıyor” diyor. İki farklı yaş, iki farklı yaşam ama çoğu zaman aynı kökten beslenen bir hikaye: DEHB.
DEHB, yani Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu, hakkında en çok yanlış bilinen ruhsal durumlardan biri. Bu yazıda hem çocuklarda hem yetişkinlerde nasıl göründüğünü, neden bir “tembellik” ya da “kötü ebeveynlik” meselesi olmadığını, nasıl değerlendirildiğini ve nelerin gerçekten yardımcı olduğunu bir psikolojik danışman gözüyle anlatmak istiyorum. Baştan söyleyeyim: Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, bir tanı aracı değildir. Buradaki hiçbir bilgi, kendinize ya da bir yakınınıza tanı koymanız için değil, doğru soruları sorabilmeniz ve gerektiğinde bir uzmana başvurabilmeniz içindir.
DEHB, nörogelişimsel bir durumdur. Yani beynin dikkat, dürtü kontrolü ve öz-düzenleme gibi işlevleri yürüten bölgelerinin, gelişim sürecinde biraz farklı çalışmasıyla ilgilidir. Burada anahtar kelime “farklı” — “bozuk” ya da “eksik” değil. DEHB olan bir kişinin beyni, ilgisini yönlendirme, önem sıralaması yapma ve “şimdi” ile “sonra” arasında denge kurma konusunda daha çok zorlanır. Bu, iradeyle ya da yeterince çabalamakla kolayca aşılabilecek bir şey değildir.
Bu ayrımı özellikle vurgulamak istiyorum, çünkü DEHB olan çocuklar ve yetişkinler çoğu zaman yıllar boyunca yanlış etiketlerle yaşar. Çocuğa “tembel”, “haylaz”, “şımarık” denir; anne babaya sıklıkla “biraz daha disiplin gerek” imasında bulunulur. Oysa DEHB ne tembelliktir, ne de kötü ebeveynliğin sonucudur. Sevgi dolu, tutarlı ve son derece emek veren ailelerin çocuklarında da görülür. Aynı şekilde yetişkinlerde de “iradesizlik” ya da “olgunlaşmama” değildir. Beynin işleyişiyle ilgili gerçek bir farklılıktır ve doğru yaklaşımla çok şey değişebilir.
DEHB tek tip değildir. Belirtiler kişiden kişiye değiştiği gibi, genel olarak üç farklı görünümden söz ederiz:
Bu görünümler zaman içinde değişebilir. Örneğin çocuklukta belirgin hiperaktivitesi olan biri, yetişkinlikte daha çok dikkat ve düzen sorunlarıyla karşımıza gelebilir.
Çocuklarda DEHB belirtileri genellikle günlük yaşamın birçok alanına yayılır — sadece evde ya da sadece okulda değil, birden fazla ortamda kendini gösterir. Sık gördüğüm işaretlerden bazıları şunlar:
Burada önemli bir noktaya dikkat çekmek isterim: Her hareketli, enerjik ya da zaman zaman dalıp giden çocukta DEHB yoktur. Çocukların doğası gereği hareketli olması, bazen dikkatlerinin dağılması son derece normaldir. DEHB'den söz edebilmek için bu belirtilerin yaşa göre beklenenden belirgin biçimde fazla olması, uzunca bir süredir devam etmesi ve çocuğun okul başarısını, arkadaşlık ilişkilerini ya da aile yaşamını gerçekten zorlaması gerekir. İşte bu “zorlanma” boyutu, normal çocukluk canlılığı ile DEHB arasındaki en önemli ayrımdır.
En çok düzeltmek istediğim yanlış inanışlardan biri, DEHB'nin “çocukluk hastalığı” olduğu ve büyüyünce geçtiği düşüncesi. Belirtiler zamanla biçim değiştirir, ama çoğu kişide bir şekilde yetişkinliğe taşınır. Sorun şu ki yetişkinlerde tablo daha az “gürültülü” olduğu için kolayca gözden kaçar.
Çocukluktaki gözle görülür hiperaktivite, yetişkinlikte çoğu zaman içsel bir huzursuzluğa dönüşür. Kişi dışarıdan sakin görünse de içinde durmayan bir motor varmış gibi hisseder; boş oturmakta, dinlenmekte zorlanır. Yetişkinlerde daha sık karşılaştığım belirtiler şunlar:
Bunların yansıması hayatın her alanında hissedilir. İş yaşamında yeteneğinin altında performans gösterme, sürekli “potansiyelini kullanamama” duygusu yaygındır. İlişkilerde ise unutkanlık, dinlememe gibi görünen dalıp gitmeler ya da ani tepkiler yanlış anlaşılmaya yol açabilir. Yıllar içinde biriken bu deneyimler, kişide “benimle bir sorun var” inancına ve düşük öz değere dönüşebilir. Tanı alan yetişkinlerin çoğu rahatlar: “Demek tembel ya da yetersiz değilmişim, bunun bir açıklaması varmış.”
Bu alanda o kadar çok efsane dolaşıyor ki, birkaçını netleştirmekte fayda var:
DEHB tanısı, tek bir teste ya da kısa bir sohbete dayanarak konulmaz. Bütüncül bir değerlendirme gerektirir ve bu değerlendirmeyi ancak yetkili bir uzman ya da hekim yürütebilir. Sürecin genellikle birkaç bileşeni olur:
Bir psikolojik danışman olarak benim rolüm bu süreçte ön gözlem, bilgilendirme, yönlendirme ve destek sağlamaktır; tanısal değerlendirme hekim tarafından yapılır. Tanının kesin olarak konması ve varsa ilaç tedavisi kararı bir hekimin (psikiyatri uzmanının) yetki alanındadır. Bu ayrıma özen göstermek, doğru ve güvenli bir yol izlemek için gereklidir.
DEHB'yi değerlendirirken tabloyu tek başına ele almak yanıltıcı olabilir, çünkü başka durumlarla hem karışabilir hem de bir arada bulunabilir:
Bu yüzden iyi bir değerlendirme, “bu DEHB mi, değil mi” sorusundan daha fazlasını sorar: “Burada başka neler oluyor ve bunların hangisi kişinin yaşamını en çok zorluyor” diye bakar.
İyi haber şu: DEHB ile yaşamı belirgin biçimde kolaylaştıran, işe yarayan yaklaşımlar var. Genellikle tek bir yöntem değil, kişiye göre uyarlanmış bir bütün en iyi sonucu verir.
Bu yaklaşımların ortak noktası şu: DEHB'yi ortadan kaldırmayı değil, kişinin kendi işleyişiyle barışık, güçlü yanlarını kullanabildiği bir yaşam kurmasını hedeflerler.
DEHB'yi yalnızca eksiklikler üzerinden anlatmak haksızlık olur, çünkü madalyonun bir de diğer yüzü var. Danışanlarımda sıkça gördüğüm güçlü yanlar arasında yaratıcılık, sıra dışı bağlantılar kurabilen esnek bir zihin, merak ve bol enerji sayılabilir. İlgisini gerçekten çeken bir konuda ortaya çıkan hiperodak, olağanüstü verimli üretim dönemlerine dönüşebilir. Birçok DEHB'li kişi, kriz anlarında hızlı düşünen, spontan ve girişken olabilir.
Bu güçlü yanları görmek, kişinin öz değerini onarmak açısından çok kıymetli. Amaç, kişiyi “düzeltmek” değil; zorlandığı alanlara destek sunarken parlayan yanlarına alan açmak.
Kısa bir dikkat dağınıklığı ya da ara sıra unutkanlık, tek başına endişe nedeni değildir; bunlar herkesin yaşadığı şeyler. Ancak belirtiler süreklilik kazanmışsa ve günlük yaşamı, okulu, işi ya da ilişkileri gerçekten etkiliyorsa, bir uzmandan değerlendirme almak çok değerlidir. Çocuğunuzun okul başarısı ve öz güveni bu yüzden zedeleniyorsa, ya da siz yetişkin olarak yıllardır aynı zorluklarla boğuşup kendinizi sürekli yetersiz hissediyorsanız, bu bir zayıflık işareti değil; doğru desteği aramanın işaretidir.
Tanı almak bir etiket değil, bir anahtardır. Neyle uğraştığını anlamak, kişiye ve aileye yıllardır aradıkları o açıklamayı ve nefes alacakları alanı verir. Karşımda oturan o anne, çocuğunun karnesinden çok daha fazlasını görmeye başladığında; ya da o yetişkin danışan “meğer bir karakter kusuru değilmiş” dediğinde, işte o an her şey değişmeye başlar. DEHB ile dolu dolu, üretken ve mutlu bir yaşam kurmak mümkün — doğru anlayış, doğru destek ve biraz da kendine şefkatle.
Yaşadıklarınız size tanıdık geldiyse, yalnız değilsiniz. Aşağıdaki görüşme alanlarında birlikte çalışabiliriz.
Şeyma Yiğit
Psikolojik Danışman
PDR (Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik) lisans mezunu · çocuk, ergen ve ebeveyn danışmanlığı alanlarında mesleki eğitimler
2015’ten bu yana çocuk, ergen, yetişkin ve ailelerle çalışan psikolojik danışman. Görüşmelerini kısa süreli ve çözüm odaklı bir danışmanlık yaklaşımıyla yürütür; yazılarında güncel ve bilimsel kaynaklara dayalı, anlaşılır bir dil kullanmayı önemser.
© 2026 Şeyma Yiğit. Tüm hakları saklıdır.
