Özgüven övgüyle değil deneyimle gelişir: doğru övgü dili, hata yapma alanı, kıyaslamanın etkisi ve yetkinlik duygusunu besleyen günlük adımlar. Psikolojik danışman rehberi.
"Aferin, çok zekisin!" Çoğumuz bu cümleyi iyi niyetle, çocuğumuzu yüreklendirmek için kurarız. Oysa araştırmalar ilginç bir şey söylüyor: özgüven, övgüyle şişirilen bir balon değil; deneyimle örülen bir zemin. Çocuk kendine güvenmeyi, "harikasın" cümlesini duyarak değil, bir işi deneyip başarabildiğini — ve başaramadığında da sevilmeye devam ettiğini — yaşayarak öğrenir.
Bu yazıda özgüvenin çocukta nasıl oluştuğunu, övgünün işe yarayan ve ters tepen biçimlerini, hata ve kıyaslamanın etkisini ve günlük hayatta yetkinlik duygusunu besleyen somut adımları bir psikolojik danışman olarak anlatacağım.
Özgüven, çocuğun kendine dair algısıdır: "Ben değerli miyim?" ve "Ben yapabilir miyim?" sorularına içeriden verdiği yanıt. İlk soru öz değerle, ikincisi yetkinlik duygusuyla ilgilidir ve sağlıklı özgüven ikisine birden yaslanır. Yalnızca "değerlisin" mesajı alan ama hiçbir işi kendi başına tamamlamasına izin verilmeyen çocuk, iltifatlarla dolu ama kırılgan bir öz algı geliştirebilir.
Amerikan Pediatri Akademisi'nin ebeveyn kaynağı HealthyChildren.org, sağlıklı benlik saygısının yapı taşlarını sıralarken şunlara yer verir: güvende hissetmek, bir yere ait olmak, kendini yeterli hissetmek, sorumluluk almak, katkıda bulunmak ve hata yapabilme alanı. Dikkat ederseniz listede "bolca övülmek" yok; çocuğun kendi eliyle bir şeyler yapması var.
Özgüven ayrıca alana göre değişir: bir çocuk top oynarken kendinden emin, kalabalıkta konuşurken çekingen olabilir. Bu bir tutarsızlık değil, olağan bir gelişim görüntüsüdür. Amaç her alanda "tam gaz" bir çocuk değil; zorlandığı alanda da denemeye devam edebilen bir çocuktur.
Özgüvenin görünümü yaşla birlikte değişir; her dönemde aynı şeyi beklemek hem çocuğa hem ebeveyne haksızlık olur.
Okul öncesi dönemde (3–6 yaş) çocuğun benlik algısı somut ve iyimserdir: "En hızlı ben koşarım, en güzel resmi ben yaparım." Bu abartı bir sorun değil, dönemin doğasıdır. Bu yaşta özgüvenin ana kaynağı, bakım verenin gözündeki yansımadır — ilgiyle dinlenmek, sarılmak, "kendim yapacağım" ısrarına alan bulmak. Kaşığı ters tutarak da olsa kendi yemeğini yiyen çocuk, o gün özgüven biriktirmiştir.
İlkokul yıllarında (6–11 yaş) tablo değişir: çocuk kendini akranlarıyla karşılaştırmaya başlar ve "herkes benden iyi" düşüncesi ilk kez mümkün hâle gelir. Beceri alanları da ayrışır — derste zorlanan bir çocuk sporda, satrançta ya da arkadaşlıkta parlayabilir. Bu dönemde ebeveynin en değerli katkısı, çocuğun gerçekten başarabildiği en az bir alanı bulmasına ve orada derinleşmesine eşlik etmektir; okuldaki tek bir alandaki zorlanmanın tüm benlik algısına yayılmasını önleyen şey çoğu zaman budur.
Ergenlikte (12 yaş ve sonrası) özgüven dalgalanır; bu da olağandır. Beden hızla değişir, akran onayı öne çıkar, çocuk "ben kimim?" sorusuyla uğraşır. Bir gün kendinden çok emin, ertesi gün yerle bir görünen bir ergen, bozulmuş değil, gelişmektedir. Ebeveynin rolü bu dönemde daha çok sessiz bir liman olmaktır: yargılamadan dinlemek, özerkliğe alan açmak, kapıyı hep aralık tutmak. Bu dengeyi ergenle iletişim yazısında ayrıntılı ele almıştım.
Övgü konusundaki en bilinen çalışmalardan biri, Mueller ve Dweck'in 1998 tarihli araştırmasıdır. Zekâsı övülen ("çok zekisin") çocuklar, sonraki görevlerde daha kolay olanı seçme, zorlanınca çabuk vazgeçme ve başarısızlığı "demek ki zeki değilim" diye okuma eğilimi gösterdi. Çabası övülen ("çok uğraştın, yeni yollar denedin") çocuklar ise zor görevleri daha çok seçti ve hatadan sonra toparlanmakta daha başarılıydı.
Buradan çıkan pratik ders şu: övgüyü kişilik etiketinden sürece kaydırın.
Süreç övgüsü çocuğa kontrol edebileceği bir şey gösterir: çaba, strateji, tekrar deneme. Kişilik övgüsü ise kontrol edemeyeceği bir etikete bağlar; etiket tehdit altına girince (ilk zorlanmada girer) özgüven de onunla birlikte sallanır.
Bir uyarı daha: abartılı övgü ("Bu dünyanın en güzel resmi!") özellikle öz güveni düşük çocuklarda ters teper. Çocuk çıtanın yükseldiğini hisseder ve bir dahaki sefere denemekten kaçınabilir. Sahici, ölçülü ve somut övgü her zaman daha güçlüdür.
Özgüveni asıl inşa eden şey başarı anları değil, hatadan sonra ne olduğudur. Süt döküldüğünde kopan fırtına, yanlış yapılan ödeve verilen iç çekiş, "bak kaç kere anlattım" cümlesi… Bunlar çocuğa hatanın tehlikeli olduğunu öğretir. Hatanın tehlikeli olduğu yerde çocuk denemeyi bırakır; denemeyen çocuk yetkinlik biriktiremez.
Evde hata alanını genişletmenin yolları:
"Kardeşin çoktan bitirdi", "Arkadaşın nasıl da güzel okuyor"… Kıyas, niyet ne kadar iyi olursa olsun, çocuğa tek bir mesaj verir: olduğun hâlinle yeterli değilsin. Üstelik motivasyon da üretmez; araştırmalar ve klinik gözlemler kıyaslanan çocuğun ya kıyaslandığı kişiye öfke geliştirdiğini ya da içten içe geri çekildiğini gösteriyor.
Kıyasın işe yarayan tek biçimi, çocuğun kendi dünüyle yapılanıdır: "Geçen ay bu parçayı hiç çalamıyordun, şimdi iki elinle çalıyorsun." Bu, hem gerçekçi hem de umut verir — çünkü ölçüt yine çocuğun kendisidir.
Kardeşler arasında da aynı ilke geçerli: her çocuğun güçlü alanı farklıdır ve bunu açıkça söylemek ("Sen hikâye anlatmayı, kardeşin yapbozu seviyor") kıyas değil, tanımadır.
Özgüven büyük jestlerle değil, küçük ve tekrarlanan deneyimlerle örülür:
Ebeveynin genel yaklaşımı da zemin belirler: sıcaklığı ve sınırı birlikte taşıyan dengeli tutum, özgüvenin en verimli iklimidir. Bu dengeyi ebeveyn tutumları yazısında ayrıntılı ele almıştım. Özgüvenle yakın akraba olan bir diğer kas — zorlukla karşılaşınca toparlanabilme — için de psikolojik dayanıklılık yazısına bakabilirsiniz.
Zaman zaman çekingenlik her çocukta görülür. Ancak çocuğunuz uzun süredir denemekten tümüyle kaçınıyorsa, "ben aptalım, ben yapamam" gibi cümleleri sık kuruyorsa, akran ilişkilerinden geri çekildiyse ya da bedensel yakınmalarla (karın ağrısı, uyku sorunları) birlikte belirgin bir mutsuzluk eşlik ediyorsa, bu tabloyu bir profesyonelle birlikte değerlendirmek yerinde olur.
Özgüven doğuştan mıdır? Mizaç (çekingenlik, atılganlık gibi eğilimler) doğuştan gelir ve zemin oluşturur; ama özgüven deneyimle şekillenir. Çekingen mizaçlı bir çocuk da, küçük adımlarla ve zorlanmadan desteklendiğinde kendine güvenen bir yetişkin olabilir.
Çok övmek şımartır mı? Sorun övgünün miktarından çok türündedir. Somut, sahici ve sürece dönük övgü şımartmaz. Abartılı ve kişilik etiketli övgü ise ("en zeki sensin") hem beklenti yükü bindirir hem de kırılganlaştırabilir.
Utangaçlık özgüven eksikliği midir? Hayır. Utangaçlık bir mizaç özelliğidir; düşük özgüvenle aynı şey değildir. Utangaç bir çocuk kendinden emin olabilir. Önemli olan, çekingenliğin çocuğun yaşamını daraltıp daraltmadığıdır.
Yaşadıklarınız size tanıdık geldiyse, yalnız değilsiniz. Aşağıdaki görüşme alanlarında birlikte çalışabiliriz.
Şeyma Yiğit
Psikolojik Danışman
PDR (Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik) lisans mezunu · çocuk, ergen ve ebeveyn danışmanlığı alanlarında mesleki eğitimler
2015’ten bu yana çocuk, ergen, yetişkin ve ailelerle çalışan psikolojik danışman. Görüşmelerini kısa süreli ve çözüm odaklı bir danışmanlık yaklaşımıyla yürütür; yazılarında güncel ve bilimsel kaynaklara dayalı, anlaşılır bir dil kullanmayı önemser.
© 2026 Şeyma Yiğit. Tüm hakları saklıdır.
